کتابی که اینک به شما تقدیم می‏شود حاوی یک دوره از تاریخ ایران است که تا امروز تصور می‏کردیم بر آن دوره وقوف کامل داریم. ولی بعد از خواندن این کتاب متوجه می‏شویم که قسمتی از وقایع و اخبار آن دوره بر ما مجهول بوده است.

همان‏طور که در این کتاب می‏خوانیم، مبدأ تاریخ فرقۀ اسماعیلیه بر ما معلوم نیست و ما از زمانی که تاریخ فرقۀ اسماعیلیه اطلاع صحیح در دست داریم که خلافت فاطمی‏ها در شمال افریقا تثبیت شد.

به طوری که در همین کتاب می‏خوانیم، بعد از اینکه هلاکو بر قلاع اسماعیلیه مستولی شد، تمام آثار مکتوب که در آن قلاع بود، از بین رفت و هر زمان که حکومت‏های وقت بر یک قلعه اسماعیلی مستولی می‏شدند، هر کتاب و نوشته‏ای را که به مذهب اسماعیلی مربوط بود از بین می‏بردند.

مع‏هذا آنچه از مورخان شرق و غرب به جا مانده، نشان می‏دهد که مذهب اسماعیلیان در دورۀ حسن صباح و جانشین‏های او رواج داشته است.

برداشتی که در این کتاب از نهضت حسن صباح شده، غیر از آن است که تا امروز در کتب دیگر راجع به فرقۀ اسماعیلیه نوشته‏اند و از آنچه نویسنده این کتاب می‏گوید چنین استنباط می‏شود که نهضت حسن صباح، فقط یک نهضت مذهبی نبوده، بلکه آن مرد می‏خواسته ایران را از تحت سلطۀ خلفای عباسی یا کسانی که از سلاطین و امرای محلی ایران بودند، اما از خلفای عباسی گوش شنوا داشتند، برهاند.

بحث مربوط به قلاعی که در آنجا فداییان اسماعیلی پرورش می‏یافتند یک بحث جدید است و در تواریخی که تا امروز راجع به فرقۀ اسماعیلیه الموت نوشته‏اند دیده نشده و برای خواننده تازگی دارد و یکی از مختصات این کتاب معرفی قیافه‏هایی است که ما آنها را کم می‏شناختیم و نمی‏دانستیم در دورۀ حسن صباح، در فرقۀ اسماعیلیۀ الموت، مردانی آنچنان لایق و فداکار برای احیای ایران وجود داشته‏اند.

ممکن است بر نویسنده ایراد بگیرند که در بعضی قسمت‏های کتاب خود را دچار اطناب کرده یا در حاشیۀ وقایع، تخیل خود را در وقایع کتاب دخیل کرده، ولی این پدیده در اکثر کتاب‏هایی که دربارۀ تاریخ قدیم نوشته‏اند دیده می‏شود. برای اینکه یک نویسندۀ محقق که درصدد برمی‏آید سلسله‏ای از وقایع تاریخی مربوط به تقریباً یک هزار سال قبل را به طرزی روشن از منابع گوناگون و متضاد بنویسد، ناگزیر است از عقل خود استمداد کند و مطالبی را که با منطق واقعیت‏ها مغایر است، نپذیرد. این است که قدری اطناب و قدری تخیل نویسنده از ارزش این کتاب نمی‏کاهد.

در تاریخ‏نویسی اصلی وجود دارد که آن دخالت نظریۀ مورخ در تحقیق‏های تاریخی است.

مورخ هر قدر بی‏طرف باشد، هنگام تحقیق در تاریخ نمی‏تواند نظریۀ خود را در تحقیق دخالت ندهد، به دلیل اینکه آنچه از تاریخ استخراج و استنتاج می‏کند، ناشی از فهم و عقل و قدرت تخیل اوست. مگر اینکه تحقیق نکند و فقط به ذکر وقایع از منابع متشابه یا متضاد اکتفا کند و همین که پای تحقیق و تحلیل تاریخ پیش آمد، ناگزیر قسمتی از نظریۀ خود مورخ وارد تاریخ می‏شود.

خواننده وقتی این کتاب را برای خواندن به دست گرفت و تعدادی از صفحات را خواند، متوجه می‏شود که برای نوشتن این کتاب خیلی زحمت کشیده‏اند و هر قدر که پیش می‏رود علاقه‏اش برای خواندن فصل‏های دیگر زیادتر می‏شود و بعد از اینکه کتاب را به پایان رسانید، درمی‏یابد که کتاب خداوند الموت از جمله کتاب‏هایی است که هرکس یک بار آن را بخواند، مضامین اصلی کتاب را هرگز فراموش نخواهد کرد و تا پایان عمر، آن مضامین و اسم بعضی از قهرمانان کتاب در حافظه‏اش باقی خواهد ماند.

ذبیح‏الله حکیم‏اللهی (منصوری)